ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΑΡΘΡΟ 24 ΦΕΒ 2007

Καταρχήν θα 'θελα να ευχαριστήσω το Γιώργο Παπαθανασίου που μου ζήτησε, δηλώνοντας μου μάλιστα ότι θα ήταν τιμή του, να γράψω για το ένθετο της εφημερίδας, δίνοντας μου έτσι την ευκαιρία να αγκαλιάσω ξανά με στοργή το βρέφος της γνώσης μου.
Δανειζόμενος λοιπόν στοιχεία απ τις συγγραφικές δουλείες των Ντοστογιέφσκι και Κάρλσον, πάνω στις οποίες ανέτρεξα για να δημιουργήσω μια εύπλαστη μορφή της δικής μου άποψης, ξεκινώ δεχόμενος αξιωματικά την αρχή ότι ο άνθρωπος διαφέρει από το σύνολο των πλασμάτων ετούτης εδώ της φύσης, αναπόσπαστα μέλη της οποίας είμαστε όλοι μας.

• Ο άνθρωπος είναι ένα ξεχωριστό ανάερο πλάσμα που σαν τον σκακιστή ενδιαφέρεται πιο πολύ για την προσπάθεια να φτάσει σ’ έναν σκοπό, παρά για τον ίδιο το σκοπό. Στο κάτω-κάτω ποιος ξέρει (δε μπορεί κανένας να είναι σίγουρος γι αυτό) αν ο σκοπός που έταξε ο άνθρωπος στη ζωή του δεν περικλείνεται μέσα σ’ αυτή την αδιάκοπη συνέχιση της προσπάθειας για επίτευξη (πράγμα που σημαίνει ότι η προσπάθεια αποτελεί το νόημα της ζωής) περισσότερο, παρά στον ίδιο το σκοπό, που φυσικά εμπεριέχεται στον κανόνα του δύο και δύο κάνουν τέσσερα;

Ναι , κύριοι, αυτός ο μαθηματικός τύπος δεν έχει σχέση με τη ζωή. Είναι μόνο η αρχή του θανάτου. Όπως φαίνεται λοιπόν οι άνθρωποι από πάντα φοβόταν να σκεφτούν ότι δυο και δυο κάνουν τέσσερα. Το ίδιο φοβάμαι κι εγώ. Θα μπορούσαμε λοιπόν σίγουρα να πούμε ότι ακόμα κι αν ο άνθρωπος αγωνίζεται να φτάσει σ’ αυτό το μαθηματικό κανών, θυσιάζοντας ακόμη κι ολόκληρη τη ζωή του, για να τον κερδίσει, τριγυρνώντας σ’ όλο τον κόσμο - θα μπορούσαμε με σιγουριά να πούμε ότι δεν θα νοιώσει στ’ αλήθεια φόβο όταν το καταφέρει, μόνο και μόνο επειδή δεν θα χει τίποτ’ άλλο ν’ αποζητήσει;

• Ο εργάτης όταν τελειώνει τη βδομαδιάτικη δουλειά του παίρνει τα μεροκάματα του και πάει στην ταβέρνα να γλεντήσει. Αυτή είναι η βδομαδιάτικη διασκέδαση του. Όμως γενικά ο άνθρωπος πως θα διασκεδάσει; Δεν είναι φανερό ότι θα νοιώσει δυσφορία και θλίψη όταν θα χει ολοκληρώσει το έργο του; Θέλω να πω δηλαδή ότι του αρέσει η προσπάθεια, μα όχι και η ολοκλήρωση της προσπάθειας, - πράγμα που φυσικά είναι πολύ αστείο στοιχείο της προσωπικότητας του και πολλοί θα το θεωρήσουν ως κάτι παράδοξο. Όμως αυτός ο νόμος του δύο και δύο κάνουν τέσσερα είναι κάτι που ο άνθρωπος δεν μπορεί να το χωνέψει με τίποτα. Αλλά κι εγώ ακόμη τον θεωρώ σαν κάτι φοβερό, είναι για μένα ένας νόμος που έχει πάνω του κάτι το αυθάδικο, μια που μοιάζει σαν να συναντάτε κάποιον στο δρόμο και να ρίχνεται κατά πάνω σας, χωρίς αιτία, με σφιγμένες τις γροθιές. Στην ουσία ωστόσο δέχομαι ότι απ’ τη μεριά του είναι κι αυτός ένας καλός νόμος. Θα μου επιτρέψετε όμως να πω ότι για μένα ο μαθηματικός τύπος που έχει την πιο πολύ γοητεία κάποιες φορές είναι το «δύο και δύο κάνουν πέντε».

Γιατί στο κάτω-κάτω να είμαστε τόσο απόλυτα και επίσημα βέβαιοι ότι μόνο ένα πράγμα είναι κανονικό και σωστό, δηλαδή καλό, για όλο το ανθρώπινο γένος; Η λογική δεν κάνει δηλαδή κανένα λάθος σχετικά με ότι μας οφέλη; Μήπως δεν μπορεί καμία φορά ο άνθρωπος να αγαπά κάτι άλλο έξω από τα πλούτη; Δεν μπορεί να αγαπά ακόμα και τις αντιξοότητες; Και δεν μπορεί τάχα μια αντιξοότητα να είναι για τον άνθρωπο το ίδιο καλή όσο και μια επιτυχία;

• Σίγουρα έρχονται στιγμές όπου ο άνθρωπος αγαπά τα εμπόδια και τις αντιξοότητες, και τα αγαπά μάλιστα με πάθος. Για να βρείτε δικαίωση λοιπόν μην καταφεύγετε στην ιστορία μα ρωτείστε καλύτερα τον ίδιο τον εαυτό σας, αν είστε άνθρωποι με κάποια εμπειρία στη ζωή. Όσο για μένα το λέω ξεκάθαρα ότι τρέφω ιδιαίτερη εκτίμηση για την άνεση, για τ’ άσεμνα και τ’ άπρεπα σ’ αυτόν τον κόσμο. Γιατί όταν προκαλώ μια καταστροφή, όταν κλαίω από πόνο, νιώθω μεγάλη ευχαρίστηση. Παρόλα αυτά δεν πιστεύω απόλυτα στις αντιξοότητες, ούτε στις ανέσεις αποκλειστικά. Σ’ αυτό που επιμένω πιο πολύ απ τα’ άλλα είναι η ελεύθερη μου βούληση και στο τι μπορώ να κάνω όταν έχω τη διάθεση να τη χρησιμοποιήσω. Ξέρω πολύ καλά βέβαια πως αυτή η λατρεία για την αντιξοότητα δεν είναι κάτι που το συναντά κανένας συχνά, κι ότι στο «ρόδινο κόσμο» σας θα ‘ταν κάτι που ούτε να το σκεφτεί κανείς δεν θα μπορούσε, μόνο και μόνο επειδή η αντιξοότητα σημαίνει κάτι σαν άρνηση κι αμφιβολία και τίποτα το δημιουργικό δεν θα μπορούσε να γίνει εκεί όπου υπάρχει αμφιβολία. Κι όμως εξακολουθώ να είμαι σίγουρος ότι ο άνθρωπος δεν απαρνιέται ποτέ την αντιξοότητα (με την έννοια του χάους και της καταστροφής). Γιατί η αντιξοότητα είναι το πιο βασικό κίνητρο για την ολοκλήρωση του ανθρώπου.

Όταν άρχισα να σας τα διηγιέμαι όλ’ αυτά σας είχα πει ότι κατά τη γνώμη μου αυτή η ολοκλήρωση είναι για τον άνθρωπο η μεγαλύτερα δυστυχία του. Στο μεταξύ όμως έχω πειστεί ότι αυτή τη δυστυχία την αγαπά με πάθος και δεν θα την άλλαζε με οποιαδήποτε άλλη απόλαυση. Θα ‘λεγα μάλιστα ότι η αντιξοότητα είναι κάτι πολύ ανώτερο από το μαθηματικό σας τύπο του δύο και δύο κάνουν τέσσερα. Γιατί, καθώς είπαμε σαν το δεχτούμε κάτι τέτοιο τι άλλο θ’ απόμενε για μας να κάνουμε, τι άλλο να ολοκληρώσουμε; Το μόνο που θα μας έμενε ήταν να φιμώσουμε τις πέντε μας αισθήσεις και να πέσουμε σε μια κατάσταση απόλυτης ενατένισης. Το ίδιο αποτέλεσμα (δηλαδή του να μην έχουμε τίποτα να κάνουμε) προέρχεται κι από την περίφημη αυτο-ολοκλήρωσή μας. Σ’ αυτή την περίπτωση ο άνθρωπος μπορεί να προσφέρει στον εαυτό του μια τιμωρία και ν’ αναζωογονηθεί. Βέβαια κάτι τέτοιο θα σήμαινε μια οπισθοδρόμηση, αλλά σίγουρα θα ‘ταν καλύτερο απ το τίποτα.

• Για πολλούς ανθρώπους μια πλευρά της ζωής που τους προξενεί μεγάλη απογοήτευση και στεναχώρια είναι η αδυναμία τους να κατανοήσουν τη συμπεριφορά των άλλων ανθρώπων. Θεωρούμε τους άλλους «ενόχους» αντί για «αθώους». Μπαίνουμε στον πειρασμό να εστιάζουμε την προσοχή μας στη φαινομενικά παράλογη συμπεριφορά τους – στα σχόλια, στις πράξεις, τις κακίες και στην εγωιστική συμπεριφορά τους – και καταλήγουμε να νιώθουμε φοβερή απογοήτευση. Όμως δίνοντας τόσο πολύ σημασία στη συμπεριφορά των άλλων, μοιάζει σαν να θεωρούμε πως η προσωπική μας δυστυχία εξαρτάται απ’ αυτούς. Σε μια διάλεξη άκουσα κάποτε τον Γουέιν Ντύερ να λέει σαρκαστικά: «μαζέψτε όλους αυτούς που σας κάνουν δυστυχισμένους και φέρτε τους σε μένα. Θα τους θεραπεύσω κι εσείς θα νοιώσετε καλύτερα!». Είναι φανερό πως κάτι τέτοιο είναι παράλογο. Οι άλλοι άνθρωποι πράγματι κάνουν περίεργα πράγματα (και ποιος δεν κάνει άλλωστε;) όμως εμείς είμαστε που πρέπει να αλλάξουμε. Και δεν εννοώ βέβαια να τους αποδεχόμαστε να τους αγνοούμε, να τους αντιμετωπίζουμε με τη βία ή κάποια άλλη παρεκκλίνουσα συμπεριφορά. Εννοώ απλώς να μάθουμε να ενοχλούμαστε λιγότερο από τις πράξεις των άλλων ανθρώπων.

Το να βλέπετε την αθωότητα, σας προσφέρει ένα δυνατό εργαλείο για να επιτύχετε αυτή τη μεταμόρφωση. Όταν κάποιος ενεργεί μ’ έναν τρόπο που δε σας αρέσει, η καλύτερη στρατηγική είναι να αποστασιοποιηθείτε από τη συμπεριφορά του, «να δείτε πιο πέρα απ’ αυτή» ώστε να ανακαλύψετε την αθωότητα μέσα από την οποία προκύπτει. Πολύ συχνά μια απειροελάχιστη αλλαγή στον τρόπο σκέψης, μας τοποθετεί αμέσως σε μια κατάσταση συμπόνιας για τους άλλους.

• Κατά καιρούς συνεργάζομαι με ανθρώπους που με πιέζουν να βιαστώ. Πολύ συχνά η τεχνική τους για να το επιτύχουν αυτό είναι δυσάρεστη, ακόμα και προσβλητική. Αν εστιάσω την προσοχή μου στις λέξεις που χρησιμοποιούν, στον τόνο της φωνής τους και στην ένταση των μηνυμάτων τους, μπορεί να τους αντιμετωπίσω φανερά ενοχλημένος, ή ακόμα και θυμωμένος. Και αυτό γιατί θα τους δω ως «ενόχους». Αν όμως παρ’ όλα αυτά, θυμηθώ την ένταση που νοιώθω ο ίδιος όταν βιάζομαι να κάνω κάτι, επιτρέπω στον εαυτό μου να διακρίνει την αθωότητα από την οποία προκύπτει η συμπεριφορά τους. Πίσω και από την πιο ενοχλητική συμπεριφορά κρύβεται ένας δυστυχισμένος άνθρωπος που εκλιπαρεί τη συμπόνια μας.

Την επόμενη φορά λοιπόν (ελπίζω μάλιστα από δω και πέρα) που κάποιος θα σας φερθεί περίεργα, ψάξτε την αθωότητα στη συμπεριφορά του. Αν έχετε μέσα σας συμπόνια για τους ανθρώπους, δε θα σας είναι δύσκολο να τη δείτε. Όταν τη δείτε όλα εκείνα που πάντοτε σας έκαναν να απογοητεύεστε και να στεναχωριέστε θα πάψουν πλέον να σας ενοχλούν. Και όταν δεν ενοχλείστε από τις πράξεις των άλλων, θα σας είναι πιο εύκολο να επικεντρώσετε την προσοχή σας στην ομορφιά της ζωής.

• Εν κατακλείδι θα επιθυμούσα όπως κλείσω αυτήν την τοποθέτηση μου, με μια πιο λαϊκή προσέγγιση διότι γίνεται άμεσα αντιληπτή από τους περισσότερους, ενώ απ την άλλη πάντα κατά την ταπεινή μου άποψη κρύβει τροφή για αναζήτηση. Διάλεξα λοιπόν ένα στίχο του Νικόλα του Άσιμου που πολύ σοφά και προφητικά προτρέπει:

«να διαδώσετε σ’ αυτούς
τους γκαντεμιάρικους καιρούς,
να μην σκοτώνουνε
τους διαφορετικούς»

Βιβλιογραφία:

Φιοντορ Ντοστογιέφσκι – «Το Υπόγειο»
μεταφρ: Δημήτρης Λενος, εκδόσεις Οικονόμου

Δρ. Ρίτσαρντ Κάρλσον – «Μη βασανίζεστε για μικροπράγματα», μεταφρ: Αγορ. Μπακοδήμου εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα – Αθήνα 1998